Του Κωνσταντίνου Ψυλλίδη
Καθώς οι βουλευτές της καινούργιας Βουλής ετοιμάζονταν να ψηφίσουν, όλοι περιμέναμε να δούμε πώς θα έγερνε η πλάστιγγα για το νεοσύστατο κόμμα της Άμεσης Δημοκρατίας. Ένα κόμμα χωρίς ιδεολογική ταυτότητα, χωρίς ξεκάθαρες πολιτικές θέσεις, χωρίς συμφωνημένες αρχές και με μία μοναδική σταθερά: ότι οι αποφάσεις θα παίρνονται από κοινού από όλα τα εγγεγραμμένα μέλη του κόμματος μέσω του επίσημου application.
Κάτι που δεν κρατήθηκε ούτε για τα προσχήματα. Ο πρόεδρος του κόμματος, ευρωβουλευτής Φειδίας Παναγιώτου, προφασίστηκε τεχνολογικές δυσκολίες, οι οποίες βεβαίως θα του ήταν γνωστές πριν δεσμευτεί για τις από κοινού αποφάσεις.
Οι εκλεγέντες βουλευτές της Άμεσης Δημοκρατίας φαίνονται να έχουν εκ διαμέτρου αντίθετες θέσεις, κάτι που βεβαίως θα κάνει την κίνησή τους ως ενιαίο σύνολο εξαιρετικά δύσκολη.
Διαψεύδοντας όμως τις εκτιμήσεις των αναλυτών, η Άμεση Δημοκρατία ψήφισε ως ενιαίο μπλοκ και έδωσε την υποστήριξή της στην πρόεδρο του Δημοκρατικού Συναγερμού, Αννίτα Δημητρίου, η οποία στο τέλος εκλέγηκε πρόεδρος του Σώματος.
Όλες οι απορίες λύθηκαν σύντομα με ένα μικρό βίντεο που κυκλοφόρησε ο Φειδίας Παναγιώτου μαζί με την τώρα πρόεδρο της Βουλής: ένα βίντεο στο οποίο ο Φειδίας εξηγούσε ότι παρείχε τη στήριξή του επειδή η Αννίτα Δημητρίου του υποσχέθηκε ότι θα εξετάσει τα θέματα τα οποία θεωρούσε ως προτεραιότητα. Το πρώτο από αυτά; Η οικονομική επιδότηση για απόκτηση παιδιού. Ειδικά, €5.000 για το πρώτο παιδί, €10.000 για το δεύτερο και €15.000 για το τρίτο και κάθε επόμενο και η Πρόεδρος της Βουλής υποσχέθηκε να το εξετάσει.
Που είναι αρκετό για να ξέρουμε ότι ούτε εκείνη, ούτε ο πρόεδρος της Άμεσης Δημοκρατίας ενδιαφέρονται έστω και στο ελάχιστο για να λύσουν το πρόβλημα. Επειδή εάν νοιάζονταν πραγματικά, τα οικονομικά κίνητρα θα ήταν η τελευταία λύση που θα έδιναν.
Γ….. επειδή χανόμαστε
Κατά καιρούς αρκετά κόμματα, από όλο το δημοκρατικό τόξο, έχουν εισηγηθεί κάποιου είδους οικονομικό κίνητρο για αντιμετώπιση της υπογεννητικότητας. Γιατί είναι τόσο τεράστιο θέμα; Επειδή πολύ απλά εάν δεν αυξάνεται ο πληθυσμός ή τουλάχιστον εάν δεν αντικαθίσταται (ίσος αριθμός γεννήσεων και θανάτων), τότε το εργατικό δυναμικό θα μειωθεί. Λιγότερο εργατικό δυναμικό ισούται με διάλυση μέτρων κοινωνικής ασφάλειας -μείωση ή και κατάργηση συντάξεων μαζί με άλλα κοινωνικά προγράμματα- και αυξημένες φορολογίες σε κόσμο που ήδη υποφέρει κάτω από δύσκολες οικονομικές συνθήκες. Ο ιδανικός δείκτης γονιμότητας είναι 2.1 παιδιά για κάθε γυναίκα, που θα εξασφαλίζει αντικατάσταση του πληθυσμού. Οτιδήποτε κάτω από αυτό είναι κακά μαντάτα για το μέλλον.
Η μείωση του πληθυσμού τώρα προμηνύει διάλυση του κοινωνικού ιστού αύριο.
Να σημειώσουμε εδώ ότι έχουμε πλήρη επίγνωση ότι αρκετά κόμματα και οργανωμένα σύνολα ανά τον κόσμο δεν ανησυχούν μόνο για την προδιαγραφόμενη κατάρρευση των κοινωνικών προγραμμάτων. Για πολλούς το πρόβλημα της υπογεννητικότητας έχει ρατσιστικές προεκτάσεις: λιγότεροι ιθαγενείς σημαίνει έλευση μεταναστών, εξέλιξη που είναι ανάθεμα για κάποιους. Δεν αγνοούμε τη ρατσιστική διάσταση του θέματος απλά για χάρη συζήτησης επικεντρωνόμαστε μόνο στην οικονομική πτυχή στο άρθρο.
Είναι λογικό γιατί οι χώρες του κόσμου βάζουν την υπογεννητικότητα ως πρώτο στη λίστα των προβλημάτων τους αλλά δυστυχώς δε φαίνεται κάποια λύση στον ορίζοντα. Στην Ευρώπη ο μέσος όρος είναι πολύ πιο κάτω από το ζητούμενο, στο 1.34 με πτωτική τάση και καμία ένδειξη ανατροπής στο άμεσο μέλλον. Στην Κύπρο ο αριθμός είναι στο 1.38, πιο πάνω από τον μέσο όρο αλλά ακόμα στο κόκκινο.
Σύμφωνα με τις προβλέψεις των Ηνωμένων Εθνών ο παγκόσμιος πληθυσμός αναμένεται να φτάσει τα 10.2 δισεκατομμύρια το 2084 και από εκεί να ακολουθήσει καθοδική πορεία. Τα πράγματα για τις ανεπτυγμένες χώρες είναι ακόμα χειρότερα: μέχρι το 2054 αναμένεται να φτάσουν στο μέγιστο πληθυσμιακό επίπεδο και από εκεί και πέρα μόνο κατήφορο εάν συνεχίσει η σημερινή τάση.
Σε πολύ απλά λόγια, εάν διαβάζεις αυτό το άρθρο και είσαι στα 20 σου, είναι εξαιρετικά αμφίβολο εάν θα πάρεις ποτέ σου σύνταξη.
Πρόβλημα, πρόβλημα και ποιος το λύνει
Μπροστά στο ενδεχόμενο της κατάρρευσης, οι χώρες ανά τον κόσμο αποφάσισαν να πάρουν μέτρα για καταπολέμηση της υπογεννητικότητας και η ευκολότερη και πιο προφανής λύση βέβαια είναι απευθείας οικονομικά κίνητρα για απόκτηση παιδιού. Όλες οι ανεπτυγμένες χώρες στον κόσμο έχουν προτείνει κάποια μορφή οικονομικών κινήτρων προς αυτή την κατεύθυνση, εκτος από τις υποσαχάριες χώρες που δεν έχουν ακόμα πρόβλημα με τις γεννήσεις.
Παρά τα μέτρα που λήφθηκαν, παρά τις δαπάνες, παρά τις εκστρατείες, οι αριθμοί δεν έδειξαν βελτίωση. Ίσως το καλύτερο παράδειγμα για την αποτυχία αυτής της στρατηγικής είναι η Ουγγαρία.
Επί διακυβέρνησης του υπερσυντηρητικού Βίκτορ Όρμπαν, η χώρα είδε ένα από τα πιο φιλόδοξα σχέδια για καταπολέμηση της υπογεννητικότητας που προτάθηκαν ποτέ. Η ανάγκη προέκυψε το 2011 όταν ο δείκτης γονιμότητας έπεσε στο χαμηλότερο σημείο του, 1.23, έτσι ο Όρμπαν σήμανε συναγερμό και εισηγήθηκε αριθμό γενναιόδωρων μέτρων όπως φορολογικές ελαφρύνσεις εφ’ όρου ζωής, χαμηλότοκα δάνεια για σπίτι, επίδομα για αυτοκίνητο, επίδομα για το κάθε παιδί καθώς και χρηματικό ποσό για κάθε γέννηση. Όπως όλα τα οικονομικά μέτρα, υπήρξε μια άμεση αύξηση αλλά σύντομα τα πράγματα επέστρεψαν στο αρχικό σημείο και το πρόβλημα παραμένει άλυτο. Σήμερα, μετά από δισεκατομμύρια σε δαπάνες, ο δείκτης γονιμότητας της χώρας είναι στο 1.3, χαμηλότερος και από τον μέσο όρο της ΕΕ.
Η αδυναμία αντιμετώπισης του προβλήματος με τέτοια σπασμωδικά μέτρα δεν είναι μόνο ευρωπαϊκό ζήτημα: παρόμοια μέτρα εφαρμόστηκαν παντού. Κίνα, Βραζιλία, Ιαπωνία, Αμερική, Ν. Κορέα και άλλες ανεπτυγμένες χώρες παλεύουν να λύσουν το δημογραφικό αλλά χωρίς αποτέλεσμα.
Σπίτι, δουλειά, Instagram
Γιατί όμως τα οικονομικά κίνητρα δε δουλεύουν; Πρώτον, απλά μαθηματικά. Έκθεση του Child Poverty Action Group λέει ότι το 2024 το κόστος του να μεγαλώσεις ένα παιδί μέχρι τα 18 στην Ευρώπη είναι μεταξύ 200-300 χιλιάδων ευρώ, αναλόγως της χώρας. Εάν χρειάζεσαι 200.000 για να μεγαλώσεις παιδί, τι να σου κάνουν οι 5.000 που θα σου δώσει ο Φειδίας; Το κίνητρο πρέπει να είναι πολύ πιο ψηλό, κάτι που βεβαίως θα έχει τεράστιο αρνητικό αντίκτυπο στα δημόσια οικονομικά και θα δημιουργήσει το πρόβλημα που προσπάθησε να λύσει.
Δεύτερον, επειδή η απόκτηση παιδιού συνδέεται άμεσα με την οικονομική εξασφάλιση των γονιών του. Κανένας δε θέλει να φέρει στον κόσμο ένα παιδί που δε μπορεί να ταΐσει. Στη σημερινή κοινωνία όπου όλοι έχουν και κάνουν δύο δουλειές για να επιβιώσουν, η απόκτηση στέγης είναι άπιαστο όνειρο και ένα εξασφαλισμένο οικονομικό μέλλον είναι ψευδαίσθηση. Ο κόσμος μετά βίας επιβιώνει και οι περισσότεροι ζουν από μισθό σε μισθό. Υπό αυτές τις συνθήκες είναι λογικό να σκέφτονται δύο και τρεις φορές πριν κάνουν ένα τόσο μεγάλο βήμα όσο η απόκτηση παιδιού.
Τρίτον, η έλλειψη υποδομών. Ακόμα και αν καταφέρει κάποιος να διευθετήσει τα οικονομικά του σε βαθμό που να μπορεί να δικαιολογήσει το να κάνει παιδί, αρκετά κράτη είναι απελπιστικά πίσω στις υποδομές. Στην Κύπρο, η δημιουργία ολοήμερου σχολείου είναι στα χαρτιά πάνω από 20 χρόνια. Γονείς υποχρεώνονται είτε να φύγουν από τις δουλειές τους στο μέσο της μέρας για να παραλάβουν τα παιδιά τους από το σχολείο, είτε να βασίζονται στους παππούδες και τις γιαγιάδες. Η Παιδεία επίσης ασθενεί, υποχρεώνοντας τους γονείς να πληρώνουν ιδιαίτερα -εάν θέλουν τα παιδιά τους να πετύχουν σε εξετάσεις- και το σύστημα Δημόσιας Υγείας παραπαίει σε σημείο που η ιατρική ασφάλεια είναι εκ των ων ουκ άνευ.
Τέταρτον, φαίνεται να είναι τα κινητά και η τεχνολογία. Οι άνθρωποι περνούν ολοένα και περισσότερο χρόνο μπροστά στις οθόνες τους και αποφεύγουν την κοινωνικοποίηση με φίλους. Η εξεύρεση ερωτικού συντρόφου είναι κάτι που συμβαίνει σε πραγματικό χρόνο και η εξάρτησή μας από την τεχνολογία διαβρώνει σημαντικά την ικανότητά μας να κοινωνικοποιούμαστε.
Ε, άρα τι;
Από όλα τα πιο πάνω, η διόρθωση των υποδομών και η δημιουργία ενός πιο ασφαλούς οικονομικά περιβάλλοντος είναι το πρόβλημα που είναι πιο διαχειρίσιμο για μια κυβέρνηση που υπόσχεται καλύτερα αποτελέσματα. Είναι όμως και εξαιρετικά δύσκολο. Χρειάζεται δουλειά, χρειάζεται συμβιβασμός, χρειάζεται ικανότητα εξεύρεσης λύσεων και πρωτοπόρος σκέψη με το μάτι στο αύριο και όχι στα βραχυπρόθεσμα οφέλη του σήμερα.
Η πρώτη προϋπόθεση για την αντιμετώπιση οποιουδήποτε προβλήματος είναι η παραδοχή του. Στην περίπτωσή μας, η παραδοχή ότι τα μη στοχευμένα οικονομικά κίνητρα κάνουν ζημιά επειδή απορροφούν κονδύλια που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στα πλαίσια μιας πιο οργανωμένης και πολυεπίπεδης εκστρατείας.
Οι πολιτικοί που ισχυρίζονται κάτι διαφορετικό είναι απλά λαϊκιστές και έφτασε η ώρα που πρέπει να το πούμε.
