Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία: η Ευρώπη ανακαλύπτει ότι δεν χρειάζεται να παντρευτείς κάποιον για να μοιραστείς μαζί του την αγορά ενέργειας.
Τι ακριβώς προτάθηκε
Η πρόεδρος της Κομισιόν Ursula von der Leyen έριξε, στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης, μια ιδέα που δεν υπάρχει πουθενά στο θεσμικό εγχειρίδιο της Ε.Ε.: να γίνει ο Καναδάς το πρώτο «associate member», δηλαδή «συνδεδεμένο μέλος», της Ένωσης. Η ιδέα αφορά στενότερη συνεργασία σε άμυνα, ενέργεια και τεχνολογία, χωρίς πλήρη ένταξη. Ο πρωθυπουργός του Καναδά, Mark Carney, έχει ήδη ξεκαθαρίσει ότι η χώρα του δεν επιδιώκει πλήρη ένταξη στην Ε.Ε. Λίγο αργότερα, η πρόεδρος του Ευρωκοινοβουλίου Roberta Metsola πρότεινε ότι ανάλογη ρύθμιση θα μπορούσε στο μέλλον να επεκταθεί και σε άλλους στενούς εταίρους της Ένωσης, όπως η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία.
Με απλά λόγια: η Ε.Ε. λέει σε τρεις χώρες «δεν χρειάζεται να μας παντρευτείτε, ελάτε απλώς να μένουμε μαζί».
Γιατί δεν είναι απλώς ακόμα μια «συμφωνία»
Ας ξεκαθαρίσουμε αμέσως κάτι σημαντικό: αυτό δεν είναι ενδιάμεσο στάδιο ένταξης που προβλέπεται ήδη από τις Συνθήκες. Είναι κάτι εντελώς καινούργιο. Η Ε.Ε. θα χρειαστεί να χτίσει ένα πλαίσιο από το μηδέν, πιο βαθύ από μια απλή συμφωνία ελεύθερου εμπορίου, αλλά χωρίς τις πολιτικές υποχρεώσεις της πλήρους ένταξης. Ανάλογα με την έκτασή του, ένα τέτοιο πλαίσιο θα μπορούσε να καλύψει εμπόριο, άμυνα, ενέργεια, τεχνητή νοημοσύνη, έρευνα και εκπαίδευση.
Το πιο κοντινό υπάρχον παράδειγμα είναι ο Ευρωπαϊκός Οικονομικός Χώρος (ΕΟΧ), που ενώνει τη Νορβηγία, την Ισλανδία και το Λιχτενστάιν με τα 27 κράτη-μέλη της Ε.Ε. Οι τρεις αυτές χώρες έχουν πρόσβαση στην ενιαία αγορά και στις τέσσερις θεμελιώδεις ελευθερίες, δηλαδή στην ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων, χωρίς να είναι μέλη της Ε.Ε.
Το κόλπο: πρόσβαση χωρίς ψήφο
Εδώ βρίσκεται η ουσία της συμφωνίας, και ταυτόχρονα το σημείο όπου κάθε ενθουσιασμός πρέπει να συνοδεύεται από ένα φρύδι ανασηκωμένο. Η λογική είναι απλή: μεγαλύτερη πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά, με αντάλλαγμα την εφαρμογή των ευρωπαϊκών κανόνων. Οι χώρες του ΕΟΧ ενσωματώνουν μεγάλο μέρος της νομοθεσίας που διέπει την ενιαία αγορά, από τον ανταγωνισμό και την προστασία καταναλωτή μέχρι το περιβάλλον, τις επιχειρήσεις, την εκπαίδευση και την έρευνα.
Όταν η Ε.Ε. εισάγει νέους κανόνες, για τις ψηφιακές υπηρεσίες ή τις χρηματοπιστωτικές αγορές, για παράδειγμα, αυτές οι χώρες πρέπει συνήθως να τους ενσωματώσουν, ώστε να παραμείνουν ευθυγραμμισμένες. Αυτό όμως που δεν αποκτούν είναι θέση στο τραπέζι όπου γράφονται αυτοί οι κανόνες. Μπορούν να συμμετέχουν σε ομάδες εμπειρογνωμόνων και να καταθέτουν τις απόψεις τους, αλλά δεν έχουν ψήφο στη νομοθετική διαδικασία της Ένωσης.
Δηλαδή, το «friends with benefits» έχει και τους όρους του: απολαμβάνεις τα οφέλη, αλλά δεν αποφασίζεις για τους κανόνες της σχέσης.
Τι θα μπορούσε να σημαίνει, συγκεκριμένα, για τον Καναδά
Μια μελλοντική συμφωνία με τον Καναδά θα μπορούσε να είναι ακόμα πιο στενή θεματικά, περιορισμένη σε συγκεκριμένους τομείς. Ο κ. Carney έχει ήδη αναφερθεί σε στενότερη συνεργασία με την Ε.Ε. στην ενέργεια, την άμυνα, την τεχνητή νοημοσύνη, το διάστημα, το ψηφιακό εμπόριο και το πρόγραμμα Erasmus+.
Σε αντάλλαγμα για πρόσβαση σε επιλεγμένα κομμάτια της ενιαίας αγοράς, ο Καναδάς θα μπορούσε να κληθεί να εφαρμόσει κοινά πρότυπα, να αποδεχτεί μηχανισμούς εποπτείας και επίλυσης διαφορών, και να συνεισφέρει οικονομικά σε ορισμένα ευρωπαϊκά προγράμματα. Μια τέτοια συμφωνία πιθανότατα θα αφήσει έξω την τελωνειακή ένωση, την κοινή αγροτική πολιτική, τη φορολογία, το ευρώ και το μεγαλύτερο μέρος της εξωτερικής πολιτικής.
Δεν υπάρχει πεπατημένη, και αυτό είναι το ενδιαφέρον κομμάτι
Η πρόταση της κ. von der Leyen βρίσκεται ακόμα σε πολύ πρώιμο στάδιο. Δεν υπάρχει επίσημος ορισμός του «associate member», ούτε καθιερωμένη διαδικασία για το πώς μια χώρα θα αποκτούσε τέτοιο καθεστώς. Οι Συνθήκες της Ε.Ε. επιτρέπουν, ωστόσο, τη σύναψη συμφωνιών σύνδεσης με τρίτες χώρες, με αμοιβαία δικαιώματα και υποχρεώσεις, κάτι που θα μπορούσε να αποτελέσει το νομικό έρεισμα για μια νέα μορφή στενότερης συνεργασίας.
Το κεντρικό ερώτημα είναι πόσο μακριά θα ήθελε να πάει μια χώρα σαν τον Καναδά, και πόση κανονιστική αυτονομία θα ήταν διατεθειμένη να παραχωρήσει σε αντάλλαγμα για στενότερους δεσμούς με την ευρωπαϊκή αγορά.
Το βρετανικό μοντέλο, ως προειδοποίηση και ως σημείο αναφοράς
Η σημερινή σχέση του Ηνωμένου Βασιλείου με την Ε.Ε. είναι ένα πραγματικό παράδειγμα του τι σημαίνει να έχεις στενούς εμπορικούς δεσμούς με την Ένωση χωρίς να ανήκεις στην ενιαία αγορά. Μετά το Brexit, το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται εκτός ενιαίας αγοράς και τελωνειακής ένωσης. Η εμπορική συμφωνία του με την Ε.Ε. επιτρέπει εμπόριο χωρίς δασμούς και ποσοστώσεις για αγαθά που πληρούν τους σχετικούς κανόνες, αλλά δεν έχει καταργήσει τους τελωνειακούς ελέγχους, τις δηλώσεις και τις απαιτήσεις πιστοποίησης.
Η Βόρεια Ιρλανδία παραμένει ειδική περίπτωση, διατηρώντας ευθυγράμμιση με ορισμένους ευρωπαϊκούς κανόνες για αγαθά, τρόφιμα, φάρμακα και τελωνεία, λόγω των συνόρων της με την Ιρλανδία. Μια ενδεχόμενη συμφωνία με τον Καναδά θα μπορούσε να δανειστεί στοιχεία τόσο από το βρετανικό μοντέλο όσο και από τον ΕΟΧ, ανάλογα με το πόσο βαθιά σχέση θα επιλέξουν τελικά οι δύο πλευρές.
Μια διαδικασία που μπορεί να πάρει χρόνια, και ένας απρόσκλητος τρίτος
Δεν υπάρχει προηγούμενο, άρα κανείς δεν μπορεί ακόμα να πει πόσο θα διαρκέσει η διαπραγμάτευση μιας τέτοιας συμφωνίας. Η ένταξη στην Ε.Ε. διαρκεί κατά μέσο όρο περίπου εννέα χρόνια, ενώ ο ίδιος ο ΕΟΧ χρειάστηκε περίπου τέσσερα χρόνια για να χτιστεί, από την αρχική ιδέα μέχρι την εφαρμογή.
Ακόμα και με πολιτική βούληση, μια σχέση τέτοιου βάθους θα απαιτούσε μακρές διαπραγματεύσεις για κανόνες, εποπτεία, οικονομικές συνεισφορές και τους τομείς στους οποίους μια τρίτη χώρα θα δεχόταν να ευθυγραμμιστεί με την Ε.Ε. Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος εξωτερικής πολιτικής πίεσης: ο Donald Trump έχει ήδη απειλήσει με νέα εμπορικά μέτρα αν ο Καναδάς κινηθεί προς στενότερη σύνδεση με την Ε.Ε., χαρακτηρίζοντας μια τέτοια κίνηση «εχθρική πράξη».
Ε, ναι, φυσικά και μπήκε στη μέση. Θα ήταν παράξενο αν δεν το έκανε.
Γιατί επικροτούμε, ακόμα κι αν δεν υπάρχει ακόμα σχέδιο
Προς το παρόν, η «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» παραμένει περισσότερο πολιτική ιδέα παρά συγκεκριμένο θεσμικό σχέδιο. Δεν υπάρχει χρονοδιάγραμμα, δεν υπάρχει κείμενο, δεν υπάρχει καν σαφής ορισμός. Και όμως, η ίδια η ιδέα αξίζει ένα χειροκρότημα, γιατί δείχνει κάτι που η Ε.Ε. σπάνια δείχνει: ευελιξία.
Η Ένωση έχει συνηθίσει να λειτουργεί με δύο μόνο ταχύτητες, είσαι μέσα ή είσαι έξω, με μια διαδικασία ένταξης εννέα ετών ανάμεσα στα δύο. Η ιδέα μιας ενδιάμεσης, στοχευμένης σχέσης, χτισμένης γύρω από συγκεκριμένα κοινά συμφέροντα, όπως η ενέργεια ή η άμυνα, δείχνει ότι κάποιος στις Βρυξέλλες κατάλαβε επιτέλους ότι δεν χρειάζεται δέσμευση για μια ζωή για να συνεργαστείς ουσιαστικά με κάποιον. Αν λειτουργήσει με τον Καναδά, δεν αποκλείεται να γίνει το πρότυπο για μια πιο ρεαλιστική, πιο ευέλικτη εξωτερική πολιτική της Ένωσης, ακριβώς τη στιγμή που τη χρειάζεται περισσότερο από ποτέ.
Πηγές: Politico, Πολίτης
