Ελλάδα, Κύπρος και Βρυξέλλες συμφωνούν, επιτέλους, σε κάτι: τα 15 είναι το νέο «ενήλικο» όριο για τα social media. Το ερώτημα είναι αν αυτό αρκεί.
Δύο αποφάσεις, μία κατεύθυνση
Μέσα σε 24 ώρες, δύο θεσμικά κείμενα έβαλαν το ίδιο θέμα στο τραπέζι, από δύο διαφορετικές κατευθύνσεις.
Στις 16 Σεπτεμβρίου, το κυπριακό Υπουργικό Συμβούλιο ενέκρινε εθνικό σχέδιο δράσης που προτείνει τα 15 έτη ως ελάχιστο όριο πρόσβασης στα social media. Την επόμενη μέρα, η Κομισιόν κατέθεσε επίσημα το δικό της νομοθετικό πλαίσιο, το λεγόμενο «EU Kids Act», που η πρόεδρός της, Ursula von der Leyen, είχε ήδη προαναγγείλει στην ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης.
Καμία από τις δύο προτάσεις δεν είναι ακόμα νόμος. Αλλά η σύμπτωση στο ηλικιακό όριο δεν είναι, στην πραγματικότητα, σύμπτωση: το κυπριακό σχέδιο προβλέπει ρητά ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής λύσης μόλις αυτή οριστικοποιηθεί.
Ας τα δούμε ένα-ένα.
Γιατί η Κύπρος βιάζεται
Το κυβερνητικό σκεπτικό στηρίζεται σε ένα νούμερο που δύσκολα αγνοείται: το 98% των νέων στην Κύπρο χρησιμοποιεί ενεργά τα social media, το υψηλότερο ποσοστό στην Ε.Ε. Με άλλα λόγια, αν υπάρχει χώρα όπου το θέμα δεν είναι θεωρητικό, είναι αυτή.
Το κυπριακό σχέδιο στέκεται σε τρεις πυλώνες:
«Ψηφιακή ηλικία ενηλικίωσης» στα 15. Πριν οριστικοποιηθεί οτιδήποτε, θα προηγηθεί Αξιολόγηση Αντικτύπου στα Δικαιώματα του Παιδιού και δημόσια διαβούλευση μέσω της πλατφόρμας «Φωνή του Πολίτη», με τη συμμετοχή οργανώσεων νέων. Η ευθύνη συμμόρφωσης πέφτει στις ίδιες τις πλατφόρμες.
Ψηφιακή επαλήθευση ηλικίας μέσω του «Ψηφιακού Πολίτη». Στην πράξη: όταν ένας έφηβος ανοίγει το TikTok, η πλατφόρμα θα «ρωτάει» το κρατικό σύστημα, το οποίο θα απαντά απλώς «ναι» ή «όχι», χωρίς να μοιράζεται κανένα άλλο προσωπικό δεδομένο. Καθαρό ναι ή όχι, όχι φωτογραφία ταυτότητας σε server εταιρείας.
Εκπαίδευση. Προγράμματα επιμόρφωσης για εκπαιδευτικούς και εκστρατείες ενημέρωσης για μαθητές και γονείς, το κομμάτι που ακούγεται πάντα ωραίο σε ανακοινώσεις και είναι το πιο δύσκολο να μετρηθεί αν όντως λειτούργησε.
Το νομοσχέδιο αναμένεται στη Βουλή τον Δεκέμβριο, μετά τη δημόσια διαβούλευση.
Τι προτείνει η Ε.Ε. και γιατί έχει βαρύτητα
Το «EU Kids Act» (επίσημα: EU Keeping Internet Digital Spaces Accountable and Trustworthy) είναι πρόταση Κανονισμού. Αυτό δεν είναι νομικός τυπικισμός, έχει πρακτική σημασία: αν εγκριθεί, θα ισχύει άμεσα σε όλα τα κράτη-μέλη, χωρίς να χρειάζεται εθνικός νόμος για κάθε χώρα ξεχωριστά.
Η πρόταση χωρίζει τους ανήλικους σε τρία σκαλοπάτια:
- Κάτω των 13: καμία πρόσβαση σε social media, τελεία.
- 13-14 ετών: μόνο «mini accounts», δημιουργημένοι αποκλειστικά μέσα από λογαριασμό γονέα, με πρόσβαση σε ειδικά σχεδιασμένο, «παιδικό» περιεχόμενο. Πρώτα δημοσιεύματα ανέφεραν και όριο μίας ώρας ημερησίως, αυτό όμως δεν έχει ακόμα επιβεβαιωθεί επίσημα.
- 15-17 ετών: «κανονικός» λογαριασμός, αλλά με υποχρέωση ασφαλέστερου σχεδιασμού από την πλευρά της πλατφόρμας.
Ύστερα από αίτημα Ισπανίας και Ολλανδίας, οι υποχρεώσεις δεν σταματούν στα social media: καλύπτουν και video games online και AI chatbots, για κάθε μεγάλη πλατφόρμα με χρήστες κάτω των 18.
Τι θα αλλάξει, πραγματικά, στην οθόνη
Πέρα από τα ηλικιακά όρια, το κείμενο της Κομισιόν προβλέπει και μια σειρά αλλαγών σχεδιασμού που θα νιώσει άμεσα κάθε έφηβος χρήστης:
- Ιδιωτικότητα από προεπιλογή. Λογαριασμός ανηλίκου ίσον αυτόματα ιδιωτικός. Χωρίς γεωτοποθεσία. Χωρίς δημόσια προβολή σε αγνώστους, εκτός αν αλλάξει κάποιος ρητά τις ρυθμίσεις, με γονική έγκριση.
- Κλειδωμένα μηνύματα. Άγνωστοι ενήλικες δεν θα μπορούν να στέλνουν direct message σε ανήλικο. Ένα βασικό τεχνολογικό εμπόδιο απέναντι στο grooming, όχι λύση, εμπόδιο.
- Σιωπή τη νύχτα. Οι ειδοποιήσεις «σιωπούν» τις βραδινές ώρες, ώστε ο ύπνος να μην είναι το πρώτο θύμα του scroll.
- Τέλος στις στοχευμένες διαφημίσεις. Απαγόρευση χρήσης προσωπικών δεδομένων ανηλίκων (ενδιαφέροντα, ιστορικό αναζήτησης) για εξατομικευμένη διαφήμιση.
Και οι πλατφόρμες; Τι φορτίο παίρνουν πάνω τους
Εδώ είναι το σημείο που η πρόταση της Κομισιόν αλλάζει κάτι πιο θεμελιώδες από ρυθμίσεις οθόνης: αντιστρέφει το βάρος απόδειξης. Οι μεγάλες πλατφόρμες θα πρέπει να αποδεικνύουν στην Κομισιόν ότι τα προϊόντα τους είναι ασφαλή εκ σχεδιασμού. Δεν θα περιμένει πια η Ένωση να αποδείξει η ίδια τη ζημιά, εκ των υστέρων, όταν συνήθως είναι ήδη αργά.
Πρακτικά, αυτό σημαίνει:
- Υποχρεωτικά σχέδια συμμόρφωσης και ανεξάρτητοι έλεγχοι για κάθε νέο προϊόν ή υπηρεσία.
- Έρευνες σε παραβάσεις που πρέπει να ολοκληρώνονται εντός 90 ημερών.
- Πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών, νούμερο που, για εταιρείες αυτού του μεγέθους, δεν είναι συμβολικό.
- Ειδικό τέλος από τις ίδιες τις πλατφόρμες, για την κάλυψη του κόστους εποπτείας.
Πότε ισχύει; Η ερώτηση που κανείς δεν μπορεί ακόμα να απαντήσει με σιγουριά
Και εδώ αξίζει λίγη ειλικρίνεια: η πρόταση της Κομισιόν έχει διαβιβαστεί στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο, αλλά πρέπει να την εγκρίνουν και τα δύο όργανα προτού γίνει νόμος. Δεν υπάρχει, προς το παρόν, καμία επίσημη ημερομηνία έναρξης ισχύος. Όποιος σας πει σήμερα «από τον Ιανουάριο ισχύει», απλώς μαντεύει.
Στο μεταξύ, αρκετές χώρες δεν περιμένουν τις Βρυξέλλες: η Γαλλία, η Δανία, η Ελλάδα, η Ισπανία και η Πορτογαλία έχουν ήδη προωθήσει ή ζητήσει δικούς τους εθνικούς περιορισμούς, και τώρα προστίθεται και η Κύπρος. Αν τελικά περάσει ενιαία ευρωπαϊκή νομοθεσία, αυτή θα υπερισχύσει των εθνικών ρυθμίσεων στον βαθμό που καλύπτει τα ίδια ζητήματα. Δηλαδή, ό,τι θεσπίσει η Λευκωσία τώρα, μπορεί σε λίγο καιρό να χρειαστεί ξανά ράψιμο.
