Τον Μάιο του 2006 η Hermes Airports παρέλαβε επίσημα τη διαχείριση των αεροδρομίων Λάρνακας και Πάφου. Είκοσι χρόνια μετά, η εταιρεία γιορτάζει, με λογότυπο επετείου, ανακοινώσεις και δημόσιες τοποθετήσεις που θυμίζουν πόσα άλλαξαν από τότε. Και πράγματι άλλαξαν. Δύο παλιά, στενάχωρα τερματικά έγιναν δύο σύγχρονα αεροδρόμια, χτισμένα μέσα σε λίγα χρόνια, με ιδιωτικά κεφάλαια και χωρίς να επιβαρυνθεί άμεσα ο κρατικός προϋπολογισμός για την κατασκευή τους. Η Κύπρος απέκτησε υποδομή αντάξια των τουριστικών της φιλοδοξιών, και το κράτος εισέπραξε, σε ονομαστικούς όρους, εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ από τη συμφωνία.
Αυτό είναι το ένα κομμάτι της ιστορίας, και είναι αληθινό. Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο κομμάτι, λιγότερο βολικό για επετειακές ανακοινώσεις: μια σειρά επεισοδίων, από το 2004 μέχρι σήμερα, όπου οι αριθμοί που ακούγαμε δημόσια δεν συμφωνούσαν πάντα μεταξύ τους, όπου θεσμοί συγκρούστηκαν δημόσια για το πώς διαπραγματεύτηκε το κράτος με τη Hermes, και όπου η ίδια η εταιρεία βρέθηκε αντιμέτωπη με έρευνες, πρόστιμα και αμφισβήτηση. Το ερώτημα που αξίζει να τεθεί στα είκοσι χρόνια δεν είναι αν τα αεροδρόμια είναι καλύτερα από πριν. Είναι ποιος αποφασίζει τους όρους αυτής της σχέσης, ποιος επωφελείται περισσότερο από αυτούς, και τι έχει μείνει, μέχρι σήμερα, χωρίς πραγματική εξήγηση.
Μια σύμβαση που κέρδισε άλλος
Η ιστορία της Hermes δεν ξεκίνησε ως ιστορία επιτυχίας. Το 2003 προτιμώμενος διαγωνιζόμενος για την ανάπτυξη των δύο αεροδρομίων ανακηρύχθηκε η κοινοπραξία Alterra, με μετόχους τη Bechtel και τη Singapore Changi Airport, προσφέροντας στο κράτος το 48,96% των ακαθάριστων εσόδων της. Η Hermes ήταν ο δεύτερος προτιμώμενος, με προσφορά 33%. Οι διαπραγματεύσεις με την Alterra κατέρρευσαν τον Ιούλιο του 2004, όταν η κοινοπραξία δεν ανανέωσε την οικονομική εγγύησή της. Το κράτος στράφηκε τότε στη Hermes, δηλαδή στον δεύτερο σε σειρά προτίμησης, με χαμηλότερη προσφορά ποσοστού επί των εσόδων από αυτή που είχε αρχικά επιλεγεί.
Αυτό από μόνο του δεν αποτελεί παρατυπία. Είναι όμως ένα πρώτο σημείο που αξίζει να θυμόμαστε: η συμφωνία που σήμερα παρουσιάζεται ως αυτονόητη επιλογή δεν ήταν το αρχικό σχέδιο. Ήταν το σχέδιο Β, διαμορφωμένο υπό πίεση χρόνου, στα τέλη του 2004 και τις αρχές του 2005.
Η φόρμουλα που κανείς δεν εξηγεί με τον ίδιο τρόπο δύο φορές
Η σύμβαση παραχώρησης, που τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 2006, προβλέπει σταθερό ετήσιο μίσθωμα 3,5 εκατομμυρίων ευρώ και ποσοστό περίπου 33% επί των ακαθάριστων εσόδων της εταιρείας προς το κράτος. Μέχρι εδώ, απλό. Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, λιγότερο γνωστή πρόνοια: η αποζημίωση της Hermes για επιβάτες που, σύμφωνα με μια φόρμουλα, θα είχαν ταξιδέψει μέσω των νόμιμων αεροδρομίων αν δεν λειτουργούσε το παράνομο αεροδρόμιο της Τύμπου στα κατεχόμενα.
Το 2018, σε συνεδρίαση κοινοβουλευτικής επιτροπής, αποκαλύφθηκε ότι το κράτος είχε ήδη παραχωρήσει στη Hermes 46 εκατομμύρια ευρώ σε αυτή τη βάση για την περίοδο 2006 με 2014, με την εταιρεία να διεκδικεί επιπλέον 22,5 εκατομμύρια για την τριετία 2015 έως 2017. Η φόρμουλα υπολογισμού βασίζεται εν μέρει σε στοιχεία της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, καθώς κανείς δεν μπορεί να μετρήσει με ακρίβεια πόσοι Ελληνοκύπριοι χρησιμοποιούν πράγματι το αεροδρόμιο της Τύμπου. Στην ίδια συνεδρίαση, εκπρόσωποι της Νομικής Υπηρεσίας και του γραφείου Εφόρου Ελέγχου Κρατικών Ενισχύσεων δήλωσαν ότι το κράτος δεν τους είχε ζητήσει ποτέ γνωμοδότηση για αυτή τη ρύθμιση, ούτε κατά την υπογραφή το 2005, ούτε στις μετέπειτα τριετείς αναθεωρήσεις της σύμβασης.
Βουλευτές από σχεδόν όλο το πολιτικό φάσμα, από ΑΚΕΛ μέχρι ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ, ζήτησαν τότε επαναδιαπραγμάτευση της φόρμουλας, χαρακτηρίζοντάς την αδιαφανή. Το επιχείρημα του υπουργείου Μεταφορών ήταν διαφορετικό: ότι η μεγάλη εικόνα είναι θετική, αφού το κράτος είχε ήδη εισπράξει περίπου 418 εκατομμύρια ευρώ από τη λειτουργία των αεροδρομίων στην ίδια περίοδο, «χωρίς να δώσει ούτε ένα ευρώ» για την κατασκευή τους. Και οι δύο αριθμοί, τα 46 εκατομμύρια της αποζημίωσης και τα 418 εκατομμύρια των εσόδων, είναι αληθινοί. Το ερώτημα είναι γιατί ο πρώτος αριθμός, μικρότερος αλλά πιο αμφιλεγόμενος ως προς τη μεθοδολογία του, χρειάστηκε δεκατρία χρόνια για να συζητηθεί δημόσια.
Το 2017: όταν τα έσοδα έπεσαν και η εξήγηση έμεινε γενική
Το 2017, ο τότε υπουργός Μεταφορών Μάριος Δημητριάδης ανακοίνωσε πως τα ετήσια έσοδα του κράτους από τη Hermes κυμαίνονται γύρω στα 35 εκατομμύρια ευρώ, τονίζοντας πως «υπάρχει σταθερή αύξηση στα έσοδα του κράτους ανάλογα με κάθε επιβάτη». Ερωτηθείς όμως για τη μείωση των εσόδων του 2016 στα 37 εκατομμύρια ευρώ, από 61 εκατομμύρια το 2015, δηλαδή πτώση περίπου 40% σε έναν χρόνο ανοδικής επιβατικής κίνησης, η εξήγηση που δόθηκε ήταν πως αυτό οφειλόταν «σε μια διευθέτηση που είχε γίνει με τη διαχειρίστρια εταιρεία τα προηγούμενα χρόνια». Καμία λεπτομέρεια για τη φύση αυτής της διευθέτησης δεν δόθηκε δημόσια εκείνη τη στιγμή. Σε μια χρονιά που η κίνηση επιβατών αυξανόταν, τα έσοδα του κράτους μειώθηκαν κατά σχεδόν το ήμισυ, και η μόνη επίσημη εξήγηση ήταν μία πρόταση χωρίς αριθμούς.
2018: το πρόστιμο για κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης
Τον Ιούνιο του 2018 η Επιτροπή Προστασίας του Ανταγωνισμού επέβαλε στη Hermes Airports πρόστιμο 1,19 εκατομμυρίων ευρώ, κρίνοντας ομόφωνα ότι η εταιρεία κατείχε δεσπόζουσα θέση στην αγορά διαχείρισης του αεροδρομίου Λάρνακας και την εκμεταλλεύτηκε καταχρηστικά εις βάρος μικρότερης επιχείρησης στάθμευσης οχημάτων, που δραστηριοποιείτω εκεί από το 1997. Δεν είναι το μεγαλύτερο οικονομικό μέγεθος σε αυτή την ιστορία, αλλά είναι ίσως το πιο καθαρό δείγμα του πώς λειτουργεί ένα μονοπώλιο υποδομής όταν δεν ελέγχεται στενά: η Hermes δεν είναι απλώς διαχειρίστρια αεροδρομίων, είναι και ο μόνος ιδιοκτήτης της αγοράς μέσα σε αυτά τα αεροδρόμια, από τη στάθμευση μέχρι το ground handling.
2022 έως 2023: η σύγκρουση με τον Γενικό Ελεγκτή
Καθώς προχωρούσε η νέα διαπραγμάτευση για παράταση της σύμβασης, το υπουργείο Οικονομικών ανέθεσε απευθείας, χωρίς ανοικτό διαγωνισμό, δύο συμβάσεις παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών σε ελεγκτικούς οίκους: στην Ernst and Young τον Νοέμβριο του 2021, αξίας 80.000 ευρώ, και στην PwC τον Ιούλιο του 2022, αξίας 191.238 ευρώ. Σύμφωνα με τον Γενικό Ελεγκτή Οδυσσέα Μιχαηλίδη, και οι δύο συμβάσεις υπογράφηκαν πριν εξασφαλιστούν οι απαραίτητες πιστώσεις από τη Βουλή, κάτι που ο ίδιος χαρακτήρισε παράβαση της νομοθεσίας δημοσίων συμβάσεων. Η Ελεγκτική Υπηρεσία προχώρησε σε καταγγελία προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την απευθείας ανάθεση της δεύτερης σύμβασης, θεωρώντας ότι λόγω ύψους έπρεπε να είχε προκηρυχθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ο Ελεγκτής σημείωσε επίσης κάτι που δίνει το μέτρο των διακυβευόμενων: η τροποποίηση της σύμβασης που διαπραγματευόταν το υπουργείο αφορούσε μια σχέση με ακαθάριστα έσοδα ύψους 1,5 δισεκατομμυρίου ευρώ. «Το μέγεθος είναι κολοσσιαίο», ανέφερε χαρακτηριστικά, προσθέτοντας πως κάθε τροποποίηση δημόσιας σύμβασης αυτού του μεγέθους ενέχει αυξημένους κινδύνους διαφθοράς που πρέπει να αξιολογούνται προσεκτικά. Η απάντηση των υπουργείων Οικονομικών και Μεταφορών ήρθε ως κοινή ανακοίνωση που κατηγόρησε την Ελεγκτική Υπηρεσία για «σπίλωση προσωπικοτήτων και αποδόμηση υπηρεσιών». Ένας θεσμικός έλεγχος μετατράπηκε, δημόσια, σε πολιτική αντιπαράθεση για το ποιος λέει ψέματα σε ποιον, ενώ η ίδια η διαπραγμάτευση με τη Hermes συνεχιζόταν στο παρασκήνιο.
2024: η συμφωνία που «κερδίζει» το κράτος
Τον Δεκέμβριο του 2024, Κράτος και Hermes υπέγραψαν τη νέα συμφωνία, με τον τότε υπουργό Μεταφορών Αλέξη Βαφεάδη να τη χαρακτηρίζει ευνοϊκή για την Κυπριακή Δημοκρατία. Οι όροι: παράταση της σύμβασης παραχώρησης κατά 18 μήνες, δηλαδή μέχρι το 2033, καταβολή αποζημίωσης 30 εκατομμυρίων ευρώ στη Hermes και δικαίωμα χρήσης δανείου 20 εκατομμυρίων ευρώ από το τέλος της παραχώρησης. Στον αντίποδα, η Hermes αποσύρει απαιτήσεις που ξεπερνούσαν τα 430 εκατομμύρια ευρώ, τις οποίες διεκδικούσε λόγω της πανδημίας, του πολέμου στην Ουκρανία και και πάλι λόγω του αεροδρομίου της Τύμπου, και αποποιείται μελλοντικές αξιώσεις για την τελευταία αιτία.
Η κυβερνητική αφήγηση παρουσίασε αυτή τη συμφωνία ως κέρδος 400 εκατομμυρίων ευρώ για το κράτος, δηλαδή τη διαφορά ανάμεσα σε αυτά που διεκδικούσε αρχικά η Hermes και σε αυτά που τελικά πλήρωσε το κράτος. Είναι μια αφήγηση που στηρίζεται σε πραγματικούς αριθμούς, αλλά κρύβει μια πιο δύσκολη ερώτηση: πώς έφτασε η αρχική διεκδίκηση της Hermes να είναι τόσο υψηλή ώστε η τελική συμφωνία να μοιάζει τόσο ευνοϊκή σε σύγκριση; Το ίδιο υπουργείο που το 2022 διαπραγματευόταν ένα μνημόνιο που ο τότε Γενικός Ελεγκτής είχε χαρακτηρίσει ετεροβαρές, δύο χρόνια αργότερα παρουσίαζε μια νέα συμφωνία ως αδιαμφισβήτητη επιτυχία, χωρίς να έχει δημοσιοποιηθεί ποτέ πλήρως πώς υπολογίστηκε το αρχικό ποσό των 430 εκατομμυρίων που τελικά «γλιτώσαμε».
2026: η επέτειος μέσα στην ύφεση
Φέτος, καθώς η Hermes γιορτάζει τα είκοσι χρόνια της με ειδικό λογότυπο και προωθητική εκστρατεία, βρέθηκε ταυτόχρονα στη θέση να αντικρούει δημόσια αναφορές για πτώση της επιβατικής κίνησης. Σύμφωνα με δικά της στοιχεία που δημοσιοποίησε τον Μάιο, ο Απρίλιος του 2026 έκλεισε με μείωση 16% επιβατών σε σχέση με τον αντίστοιχο μήνα του 2025, με τον μέσο δείκτη πληρότητας πτήσεων να πέφτει από 83% σε 76%. Για τη θερινή σεζόν η εταιρεία προβλέπει απώλεια περίπου 450.000 επιβατών, μετά από δύο συνεχόμενα χρόνια ρεκόρ. Η ίδια η Hermes αναγνωρίζει ότι «φετινή είναι μια διαφορετική χρονιά με προκλήσεις».
Δεν υπάρχει κάτι μυστηριώδες σε μια πτώση επιβατικής κίνησης, οι λόγοι μπορεί να είναι διεθνείς και εκτός ελέγχου της εταιρείας. Αυτό όμως που κάνει εντύπωση είναι η ταυτόχρονη διαχείριση δύο αφηγήσεων: μιας εορταστικής, για είκοσι χρόνια επιτυχίας, και μιας αμυντικής, που προσπαθεί να καθησυχάσει για μια χρονιά ύφεσης. Το ίδιο μοτίβο, μια θετική μεγάλη εικόνα που καλύπτει έναν πιο δύσκολο αριθμό από κάτω, επαναλαμβάνεται σχεδόν σε κάθε σταθμό αυτής της ιστορίας των είκοσι ετών.
Ποιος αποφασίζει, ποιος επωφελείται, τι μένει ανοιχτό
Ποιος αποφασίζει: Στα είκοσι χρόνια της σύμβασης, οι κρίσιμες αποφάσεις, από την επιλογή αναδόχου το 2004 μέχρι τις τριετείς αναθεωρήσεις και τη μεγάλη επαναδιαπραγμάτευση του 2022 με 2024, έχουν παρθεί σε μεγάλο βαθμό εκτός του πεδίου ελέγχου θεσμών όπως η Νομική Υπηρεσία, ο Έφορος Κρατικών Ενισχύσεων και, όπως έδειξε η σύγκρουση του 2022 με 2023, ακόμη και η ίδια η Ελεγκτική Υπηρεσία.
Ποιος επωφελείται: Το κράτος έχει αδιαμφισβήτητα αποκτήσει δύο σύγχρονα αεροδρόμια και εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ σε έσοδα. Η Hermes, από την πλευρά της, λειτουργεί σε καθεστώς αποκλειστικότητας είκοσι πέντε, πλέον σχεδόν είκοσι εφτά, χρόνων, με μηχανισμούς αποζημίωσης που δύσκολα εξηγούνται δημόσια και με ιστορικό διαπραγματεύσεων που καταλήγουν, με μια αξιοσημείωτη κανονικότητα, ευνοϊκά για την εταιρεία.
Τι μένει ανοιχτό: Η μεθοδολογία πίσω από τη φόρμουλα αποζημίωσης για την Τύμπο δεν έχει ποτέ δημοσιοποιηθεί πλήρως. Η ακριβής αιτία της πτώσης εσόδων του 2016 δεν εξηγήθηκε ποτέ με στοιχεία. Το πώς υπολογίστηκε η αρχική διεκδίκηση των 430 εκατομμυρίων ευρώ που «αποφύγαμε» το 2024 παραμένει ασαφές στη δημόσια συζήτηση. Και η καταγγελία της Ελεγκτικής Υπηρεσίας προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την απευθείας ανάθεση συμβάσεων στο πλαίσιο αυτής ακριβώς της διαπραγμάτευσης δεν φαίνεται να έχει βρει ποτέ δημόσια απάντηση.
Στα είκοσι χρόνια της Hermes Airports, τίποτα από αυτά δεν αποδεικνύει από μόνο του κακή πίστη. Δείχνει όμως ένα μοτίβο: κάθε φορά που κάποιος θεσμός ρωτά με περισσότερη λεπτομέρεια, η απάντηση είναι μια μεγάλη, θετική εικόνα που δεν αφήνει πολύ χώρο για το ερώτημα που τέθηκε. Ίσως είναι ώρα, στα είκοσι χρόνια, να ρωτήσουμε όχι αν τα αεροδρόμια είναι καλύτερα, αλλά αν ξέρουμε πραγματικά με ποιους όρους τα έχουμε.
Χρονολόγιο
Νοέμβριος 2003 Η κοινοπραξία Alterra (Bechtel, Singapore Changi) ανακηρύσσεται προτιμώμενος ανάδοχος με προσφορά 48,96% των ακαθάριστων εσόδων. Η Hermes είναι δεύτερη, με προσφορά 33%.
Ιούλιος 2004 Οι διαπραγματεύσεις με την Alterra καταρρέουν μετά τη μη ανανέωση οικονομικής εγγύησης. Το κράτος στρέφεται στη Hermes.
Μάιος 2006 Τίθεται σε ισχύ η Συμφωνία Παραχώρησης 25 ετών. Η Hermes αναλαμβάνει τη διαχείριση των αεροδρομίων Λάρνακας και Πάφου.
2008 έως 2009 Ολοκληρώνονται και τίθενται σε λειτουργία τα νέα τερματικά Πάφου και Λάρνακας.
2006 έως 2014 Το κράτος καταβάλλει στη Hermes 46 εκατομμύρια ευρώ ως αποζημίωση σχετιζόμενη με το αεροδρόμιο της Τύμπου, χωρίς να έχει ζητηθεί γνωμοδότηση από Νομική Υπηρεσία ή Έφορο Κρατικών Ενισχύσεων.
2017 Τα έσοδα του κράτους από τη Hermes πέφτουν στα 37 εκατομμύρια ευρώ το 2016, από 61 εκατομμύρια το 2015. Η επίσημη εξήγηση παραμένει γενική.
Απρίλιος 2018 Βουλευτές ζητούν επαναδιαπραγμάτευση της φόρμουλας αποζημίωσης για την Τύμπο, μετά από αποκαλύψεις σε κοινοβουλευτική επιτροπή.
Ιούνιος 2018 Η Επιτροπή Προστασίας του Ανταγωνισμού επιβάλλει πρόστιμο 1,19 εκατομμυρίων ευρώ στη Hermes για κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης.
Νοέμβριος 2021 και Ιούλιος 2022 Το υπουργείο Οικονομικών αναθέτει απευθείας συμβάσεις σε Ernst and Young και PwC για τη διαπραγμάτευση με τη Hermes, χωρίς προηγούμενη έγκριση πιστώσεων.
Ιανουάριος 2023 Ο Γενικός Ελεγκτής καταγγέλλει τις αναθέσεις ως παράνομες και υποβάλλει καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Τα υπουργεία Οικονομικών και Μεταφορών απαντούν κατηγορώντας την Ελεγκτική Υπηρεσία για σπίλωση θεσμών.
Δεκέμβριος 2024 Υπογράφεται νέα συμφωνία: παράταση 18 μηνών έως το 2033, αποζημίωση 30 εκατομμυρίων ευρώ και δάνειο 20 εκατομμυρίων προς τη Hermes, έναντι απόσυρσης αξιώσεων άνω των 430 εκατομμυρίων.
Μάιος 2026 Η Hermes γιορτάζει τα 20 χρόνια της με εκστρατεία επετείου, ενώ παράλληλα ανακοινώνει πτώση 16% της επιβατικής κίνησης τον Απρίλιο σε σχέση με το 2025.
